مشهد مقدس پیش از هر چیز با حرم مطهر امام رضا (ع) شناخته می شود، اما در کوچه پس کوچه های بافت تاریخی اطراف حرم، بناهایی نفس می کشند که هر کدام بخشی از حافظه جمعی این شهر را در خود نگه داشته اند. حمام مهدی قلی بیک یکی از همین یادگارهای ارزشمند دوره صفوی […]
مشهد مقدس پیش از هر چیز با حرم مطهر امام رضا (ع) شناخته می شود، اما در کوچه پس کوچه های بافت تاریخی اطراف حرم، بناهایی نفس می کشند که هر کدام بخشی از حافظه جمعی این شهر را در خود نگه داشته اند. حمام مهدی قلی بیک یکی از همین یادگارهای ارزشمند دوره صفوی است که امروز نه به عنوان یک گرمابه، بلکه به مثابه موزه ای زنده از فرهنگ و زندگی مردم خراسان ایستاده است. این بنا که قدمت آن به بیش از چهار قرن می رسد، فرصتی کم نظیر برای علاقه مندان هاریکا خبر برای تماشای هنر، معماری و تاریخ اجتماعی مشهد فراهم می کند.
حمام مهدی قلی بیک؛ یادگاری از عصر صفوی
این حمام در سال ۱۰۲۷ هجری قمری به دستور مهدی قلی بیک، میرآخور شاه عباس صفوی ساخته شد. او این بنا را وقف زائران و مجاوران حرم مطهر امام رضا (ع) کرد تا فضایی برای نظافت و آسایش در جوار بارگاه رضوی فراهم باشد. حمام مهدی قلی بیک به دلیل همجواری با مسجد شاه، در گذشته به «حمام شاه» نیز شهرت داشت و پس از انقلاب اسلامی مدتی «حمام رضوی» نامیده می شد. این اثر در سال ۱۳۵۶ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد و امروزه یکی از شناخته شده ترین جاذبه های تاریخی مشهد به شمار می رود.

معماری حمام مهدی قلی بیک؛ هفت بخش با کارکردهای متفاوت
حمام مهدی قلی بیک یکی از بزرگ ترین حمام های تاریخی ایران است و مساحت آن حدود ۲۰۰۰ متر مربع برآورد شده است. اسکلت اصلی بنا از آجر ساخته شده، اما در تزئین و استحکام آن از ساروج، آهک، سنگ، شیشه و کاشی نیز بهره گرفته شده است. این مجموعه از هفت بخش مجزا تشکیل شده که هر کدام نقش مشخصی در چرخه کارکرد حمام داشته اند؛ از ورودی و هشتی گرفته تا سربینه، میاندر، گرمخانه، خزینه، گلخن و چاله حوض. این تقسیم بندی دقیق، نشان دهنده درک پیشینیان از طراحی فضاهای خدماتی و عمومی است.
سربینه؛ زیباترین بخش حمام مهدی قلی بیک
بزرگ ترین و چشمگیرترین بخش این بنا، سربینه یا رختکن آن است که با هشت ستون و تزئینات نقاشی، جلوۀ ویژه ای دارد. دیوارهای سربینه با کاشی کاری فیروزه ای و طرح دار آراسته شده و در سقف آن نقاشی هایی خودنمایی می کند که حاصل ذوق هنرمندان دوره های صفوی و قاجار است. در ساخت سربینه از گچ کاری در ۲۸ لایه استفاده شده و از این میان، ۱۳ لایه به تزئینات نقاشی اختصاص داشته است. این ویژگی، سربینه را به یکی از نمونه های کم نظیر هنر تزئینی در معماری گرمابه های ایران تبدیل کرده است.
نقاشی های دیواری؛ گالری سیزده لایه تاریخ
دیوارها و سقف حمام مهدی قلی بیک را می توان یک گالری نقاشی در گذر زمان دانست. در طول قرن ها، نقاشان متعددی بر اساس مسائل اجتماعی هر دوره، نقاشی های تازه ای روی لایه های پیشین کشیده اند و در مجموع ۱۳ لایه نقاشی روی دیوارها شکل گرفته است. قدیمی ترین لایه به دوره صفوی و جدیدترین آن به اواخر قاجار، حدود سال ۱۳۰۰ شمسی، بازمی گردد. در لایه های متأخر، داستان های شاهنامه، افسانه های عامیانه و صحنه هایی از زندگی روزمره مردم دوره قاجار به تصویر کشیده شده است؛ از فردی دوچرخه سوار تا سربازان تفنگ به دست و خودروهایی که تازگی به خیابان های مشهد آمده بودند.
از گرمابه تا موزه؛ کاربری امروز حمام مهدی قلی بیک
حمام مهدی قلی بیک تا سال ۱۳۶۹ شمسی مورد استفاده عمومی بود و پس از آن به تدریج متروکه شد. در سال ۱۳۷۸ مرمت و بازسازی آن آغاز شد و در سال ۱۳۸۵ همزمان با ولادت امام رضا (ع)، به عنوان موزه تخصصی مردم شناسی مشهد بازگشایی شد. امروز این موزه روایتگر زندگی روزمره، پوشش، آیین ها و سنت های مردم مشهد و خراسان است و زیر نظر آستان قدس رضوی اداره می شود. در بخش های مختلف موزه، لوازم حمام های قدیمی، سماورهای زغالی، قندیل، ظروف مختلف و نمایشگاه عکس های تاریخی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد.

چرا بازدید از حمام مهدی قلی بیک را از دست ندهیم؟
حمام مهدی قلی بیک تنها یک بنای تاریخی نیست؛ ترکیبی از معماری هوشمندانه، هنر نقاشی در سیزده لایه و حافظه اجتماعی یک شهر است. بازدید از این موزه برای علاقه مندان به تاریخ، معماری، مردم شناسی و هنرهای تزئینی تجربه ای متفاوت به همراه دارد. موقعیت آن در نزدیکی حرم مطهر و بازار قدیمی مشهد نیز امکان ترکیب یک برنامه فرهنگی کوتاه با زیارت و گشت در بافت تاریخی را فراهم می کند. برای کسانی که می خواهند مشهد را فراتر از یک سفر زیارتی معمول بشناسند، این حمام تاریخی یکی از بهترین انتخاب هاست.
پرسش های متداول
حمام مهدی قلی بیک کجاست؟
در بافت تاریخی مشهد، نزدیک حرم مطهر امام رضا (ع) و ابتدای بازار بزرگ، جنب مسجد شاه قرار دارد.
این بنا در چه دوره ای ساخته شده است؟
ساخت آن به دوره صفوی و سال ۱۰۲۷ هجری قمری، به دستور مهدی قلی بیک، بازمی گردد.
امروزه از حمام مهدی قلی بیک چه کاربری دارد؟
از سال ۱۳۸۵ به عنوان موزه تخصصی مردم شناسی مشهد فعالیت می کند و روایتگر فرهنگ و زندگی مردم خراسان است.





