در دل منطقه مهرشهر کرج، بنایی حلزونی شکل خفته است که روزگاری نه تنها خانه ای برای زندگی، بلکه نمادی از پیوند معماری مدرن جهان با تاریخ معاصر ایران بود. کاخ شمس یا کاخ مروارید، اثری که بنیاد فرانک لوید رایت، اسطوره معماری آمریکایی، آن را برای خواهر شاه مخلوع طراحی کرد، امروز بیش از آنکه نمادی از شکوه باشد، نمادی از بی توجهی و فراموشی است. این گزارش هاریکا خبر نگاهی دارد به تاریخ، معماری و سرنوشت کنونی این میراث ارزشمند.

کاخ شمس، مروارید مهجور در کرج

کاخ مروارید در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی و در زمینی به وسعت ۱۱۱ هکتار ساخته شد. شمس پهلوی، خواهر محمدرضا پهلوی، به دلیل ابتلا به بیماری آسم، منطقه خوش آب وهوای مهرشهر کرج را برای زندگی انتخاب کرد. ساخت این کاخ طی سال های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۷ به طول انجامید و زیربنای آن حدود ۲۵۰۰ مترمربع است. هزینه ساخت آن بالغ بر یک میلیون دلار بود و طراحی آن را بنیاد فرانک لوید رایت با همکاری معمارانی چون ویلیام وسلی پیترز و نظام عامری بر عهده داشتند.

این بنا در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. با این حال، ثبت ملی نه تنها مانع از تخریب آن نشد، بلکه در سال های اخیر گزارش های متعددی از تعرض به حریم آن منتشر شده است. عملیات عمرانی و تعریض خیابان در حریم کاخ، ساخت وسازهای غیرمجاز و کاشت درخت در عرصه آن، تهدیدی جدی برای این اثر تاریخی به شمار می رود. به گفته حسین مهاجری، عضو شورای شهر کرج، سقف اتاق های کاخ فرو ریخته و دیوارها و مبلمان داخلی به شدت آسیب دیده اند.

معماری کاخ مروارید

طراحی کاخ مروارید یکی از نمونه های شاخص تلفیق معماری ارگانیک غرب با ظرافت های معماری ایرانی است. سازه اصلی و پلان کاخ به شکل سفره ماهی است که صدفی آن را در برگرفته است. این فرم سیال و حلزونی، بازتاب دهنده علاقه فرانک لوید رایت به فرم های طبیعی و موجودات دریایی بود.

معمار اصلی پروژه، ویلیام وسلی پیترز، در طراحی خود از ابنیه دوران باستان ایران نیز الهام گرفته است. گنبدها، که شاخص ترین عناصر کالبدی کاخ هستند، حاصل ترکیبی از خلاقیت معمار و برداشت او از معماری ایرانی عنوان شده اند. دو حیاط مدور متداخل با گنبدهای کروی شفاف از جنس پلکسی گلس، فضای داخلی را به شکلی طراحی کرده بودند که در زمستان گرم و در تابستان خنک باشد.

از فضاهای داخلی کاخ می توان به تالار طلایی بار، دفتر مخصوص شمس، تالار پذیرایی و اتاق صدف اشاره کرد. اتاق صدف از مهم ترین بخش های کاخ است که نمای بیرونی آن به شکل حلزونی ساخته شده و دریاچه ای کوچک از سه طرف آن را احاطه کرده است. در طراحی این مجموعه، الگوهای طبیعی مانند مروارید، صدف و حلزون به وفور به کار رفته و همین ویژگی، کاخ را به یک اثر منحصربه فرد در معماری معاصر ایران تبدیل کرده است.

سرنوشت مبهم یک اثر ملی

با وجود ثبت ملی، وضعیت کنونی کاخ شمس اسف بار است. گزارش های میدانی نشان می دهد که بخش هایی از سقف فرو ریخته و تجهیزات و اموال داخلی آن به شدت آسیب دیده یا از بین رفته اند. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند رهاشدگی این بنا به شکلی هدفمند به تخریب تدریجی آن انجامیده است.

در سال های اخیر، وعده هایی برای احیای کاخ مطرح شده است. استاندار البرز از توافق سه جانبه برای واگذاری مدیریت کاخ به وزارت میراث فرهنگی و بازگشایی آن به روی عموم خبر داده است. با این حال، تا زمان نگارش این گزارش، بازدید از فضای داخلی کاخ ممنوع است و گردشگران تنها می توانند از نمای بیرونی و محوطه آن بازدید کنند. برخی منابع نیز بازدید از محوطه را رایگان و ساعت کاری آن را از ۷ صبح تا ۱۶ اعلام کرده اند، اما این اطلاعات نیازمند تأیید رسمی است.

مسیر دسترسی و تجربه بازدید

کاخ مروارید در جنوب غربی کرج و در انتهای بلوار ارم مهرشهر قرار دارد. برای رسیدن به آن می توان از بزرگراه تهران-کرج استفاده کرد و سپس به سمت مهرشهر حرکت نمود. نزدیک ترین ایستگاه مترو، گلشهر است که از آنجا با تاکسی یا اتوبوس می توان به بلوار ارم رسید. محوطه اطراف کاخ فضایی سرسبز و آرام دارد و حتی اگر امکان ورود به ساختمان اصلی وجود نداشته باشد، تماشای نمای بیرونی سازه حلزونی و دریاچه مصنوعی اطراف آن می تواند تجربه ای دیدنی باشد.

نتیجه گیری

کاخ شمس، مروارید معماری معاصر ایران، امروز در وضعیتی قرار دارد که شایسته هیچ اثر ثبت ملی نیست. سازه ای که می توانست به موزه ای زنده از تاریخ و هنر تبدیل شود، به حال خود رها شده و هر روز بخشی از هویت خود را از دست می دهد. احیای این بنا نه تنها یک وظیفه میراثی، بلکه گامی در جهت بازگرداندن حافظه تاریخی به شهر کرج و نسل های آینده است. برای دنبال کردن آخرین اخبار و تحلیل های مربوط به میراث فرهنگی ایران، هاریکا خبر را دنبال کنید.

پرسش های متداول

آیا بازدید از داخل کاخ شمس امکان پذیر است؟

خیر، در حال حاضر بازدید از فضای داخلی کاخ ممنوع است و تنها محوطه و نمای بیرونی قابل مشاهده است.

کاخ مروارید چه زمانی ساخته شد و معمار آن چه کسی بود؟

این کاخ بین سال های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۷ توسط بنیاد فرانک لوید رایت و با طراحی ویلیام وسلی پیترز ساخته شد.

چرا کاخ شمس با وجود ثبت ملی در خطر تخریب قرار دارد؟

به دلیل بی توجهی نهادهای متولی، تعرض به حریم، ساخت وسازهای غیرمجاز و رهاشدگی طولانی مدت، بخش هایی از سازه و تجهیزات داخلی آن آسیب جدی دیده است.