حمام چهار فصل اراک، یکی از باشکوه ترین بناهای تاریخی ایران، در اواخر دوره قاجار و به دستور حاج محمدابراهیم خوانساری از بزرگان سلطان آباد ساخته شده است. این بنای ارزشمند در خیابان شهید دکتر بهشتی اراک واقع شده و در تاریخ ۱۰ آبان ۱۳۵۵ با شماره ۱۳۳۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آنچه این حمام را از سایر بناهای مشابه متمایز می کند، معماری چشم نواز، کاشی کاری های نفیس و ویژگی منحصربه فردی است که در هیچ حمام تاریخی دیگری در ایران دیده نمی شود. حمام چهار فصل امروزه به موزه ای ارزشمند تبدیل شده و پذیرای گردشگران و دوستداران تاریخ و هنر هاریکا خبر است.

تاریخچه حمام چهار فصل

داستان ساخت حمام چهار فصل به دوره آرامش نسبی ایران در زمان ناصری بازمی گردد. در آن دوران، سلطان آباد (اراک کنونی) از رونق اقتصادی مناسبی برخوردار بود و این موضوع باعث مهاجرت حدود ۸۵ خانوار یهودی از سنجان و روستاهای اطراف به این شهر شد. این خانواده ها در محله ای در خیابان محسنی ساکن شدند و به تجارت مشغول شدند، اما با مشکل بزرگی روبه رو بودند؛ آنها به عنوان اقلیت دینی اجازه استفاده از حمام های عمومی را نداشتند.

بزرگان جامعه یهودی برای حل این معضل به علمای شهر مراجعه کردند و حاج محمدابراهیم خوانساری، از نیکوکاران سرشناس آن روزگار، برای رفع این مشکل پیشقدم شد. او دستور داد حمامی در مقابل قلعه شخصی اش بسازند که در آن تمام مسائل شرعی برای استفاده عموم مردم و اقلیت های دینی رعایت شده باشد. ساخت این حمام حدود ۳۸ ماه به طول انجامید و پس از اتمام، به تنها حمام تاریخی ایران تبدیل شد که بخشی مجزا برای اقلیت های مذهبی دارد.

علت نام گذاری حمام

نام جذاب این حمام برگرفته از کاشی کاری های بی نظیر آن است. در چهار جهت سربینه مردانه، چهار تابلو کاشی کاری شده وجود دارد که هر یک به زیبایی یکی از فصل های سال را به تصویر کشیده اند. بر روی این کاشی های لعاب دار، نقوشی از مناظر طبیعی، شکارگاه ها و جلوه های گوناگون هر فصل نقش بسته است. این ویژگی هنری نه تنها سبب نام گذاری حمام شده، بلکه آن را به یکی از ارزشمندترین گنجینه های هنر کاشی کاری ایران تبدیل کرده است.

معماری حمام چهار فصل

حمام چهار فصل با مساحتی حدود ۱۶۰۰ متر مربع، یکی از بزرگ ترین حمام های تاریخی ایران به شمار می رود. کف این بنا حدود سه متر پایین تر از سطح خیابان ساخته شده تا دمای مناسب درون حمام حفظ شود و آب مورد نیاز آن نیز از طریق قنات تأمین می گردید. این حمام از بخش های متعددی شامل دالان ورودی، سربینه مردانه، زنانه و اقلیت ها، گرمخانه های عمومی و خصوصی، هشتی های ارتباطی، خزینه و آب انبار تشکیل شده است.

سقف تمام بخش های حمام به شکل گنبدی طاقی با آجر، ملات، گچ و آهک ساخته شده است. در سربینه، چهار سکو تعبیه شده که هر کدام به گرمخانه راه دارند و در کف آن، حوضی صلیبی شکل از سنگ سیاه برای پاشویی افراد تعبیه گردیده است. کف حمام نیز با سنگ سیاه، ملات آهک و ساروج پوشش داده شده است. سربینه زنانه با گنبدی بدون ستون، یکی از زیباترین بخش های حمام از لحاظ معماری به شمار می رود.

کاشی کاری های بی نظیر حمام

زیباترین تزئینات حمام چهار فصل به کاشی کاری های چشمنواز آن تعلق دارد. در این بنا از کاشی های هفت رنگ، معرق و معقلی استفاده شده که با هنرمندی تمام اجرا گردیده اند. نقش های به کاررفته در این کاشی کاری ها شامل طرح های انسانی، حیوانی و گیاهی، گل و بوته، پیچک ها، درختان انگور، سرو و صنوبر، و همچنین مناظری از رودخانه ها، چشمه ها و پرندگان است.

رنگ های به کاررفته در این کاشی کاری ها شامل زرد، لاجوردی، فیروزه ای، سفید، سبز، خاکستری، قرمز و نارنجی می شود که جلوه ای زنده و پویا به فضای حمام بخشیده اند. در کف خزینه حمام، ورقه ای مسی به صورت یکپارچه قرار دارد و در زیر آن، گلخن حمام تعبیه شده است؛ آب سرد و گرم نیز از طریق تنبوشه های سفالی به نقاط مختلف حمام منتقل می شده است.

وضعیت کنونی حمام چهار فصل

حمام چهار فصل در سال ۱۳۷۳ به موزه تبدیل شد و در ابتدای دهه ۱۳۸۰ بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفت. امروزه این بنا با نام موزه چهار فصل، به عنوان موزه ای مردم شناسی و باستان شناسی پذیرای بازدیدکنندگان است. بخش های قابل بازدید شامل سربینه مردانه، گرمخانه، رختکن و هشتی های بین گرمخانه و رختکن می شود.

در این موزه، اشیای ارزشمندی از دوره های مختلف قبل و پس از اسلام به نمایش گذاشته شده است. از جمله این آثار می توان به سکه های دوران مختلف تاریخی، قباله های دوره قاجار، نسخه های خطی، ظروف مسی، خمره های سفالی، وسایل حمام قدیمی و ابزارهای کشاورزی و دفاعی اشاره کرد. همچنین اسکلتی متعلق به ۷۵۰۰ سال پیش که در تپه سرسختی شازند کشف شده، از دیگر اشیای دیدنی این موزه است.

نتیجه گیری

حمام چهار فصل اراک بی گمان یکی از ارزشمندترین گنجینه های تاریخی و هنری ایران زمین است. این بنای باشکوه با معماری چشمنواز، کاشی کاری های نفیس و پیشینه ای سرشار از مفاهیم انسانی، روایتی از همزیستی مسالمت آمیز و مدارای جامعه ایرانی در دوره قاجار را به تصویر می کشد. تبدیل این حمام تاریخی به موزه ای پویا، فرصتی مغتنم برای آشنایی با فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمین فراهم آورده است. اگر به دنبال تجربه ای متفاوت از سفر به اراک هستید، بازدید از موزه چهار فصل را در برنامه خود قرار دهید.

سوالات متداول

ساعت بازدید از موزه چهار فصل اراک چگونه است؟

موزه چهار فصل اراک همه روزه به جز روزهای تعطیل رسمی، در دو نوبت صبح و عصر پذیرای بازدیدکنندگان است. برای اطلاع از ساعت دقیق بازدید، می توانید با سایت هاریکا خبر همراه باشید.

آدرس دقیق حمام چهار فصل اراک چیست؟

این بنای تاریخی در خیابان شهید دکتر بهشتی اراک، حد فاصل میدان هفت تیر و میدان شهدا واقع شده است.

چرا حمام چهار فصل به این نام معروف شده است؟

نام این حمام از تابلوهای کاشی کاری شده در چهار جهت سربینه مردانه گرفته شده که هر یک به زیبایی یکی از فصل های سال را به تصویر کشیده اند.