حمام خانی بستک یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی جنوب ایران است که در شهر بستک، در غرب استان هرمزگان قرار دارد. این بنای باشکوه که یادگاری از دوره قاجار به شمار می رود، قدمتی حدود ۱۵۰ سال دارد و تا چند دهه پیش همچنان مورد استفاده عموم مردم بوده است. آنچه این حمام را از سایر بناهای مشابه متمایز می کند، معماری منحصربه فرد و شیوه هوشمندانه ساخت آن در دل زمین است که آن را به یکی از جاذبه های بی نظیر گردشگری استان هرمزگان برای هاریکا خبر تبدیل کرده است.

حمامی در اعماق زمین؛ معماری زیرزمینی در دل کویر

شاید برایتان جالب باشد که حمام خانی بستک در منطقه به «حمام زیرزمینی» معروف است. معماران چیره دست محلی برای ساخت این بنا، ابتدا زمین را در ابعاد مورد نظر گود برداری کرده و سپس بنای حمام را در درون آن ایجاد نموده اند. این شیوه هوشمندانه نه تنها استحکام و طول عمر دیوارها را افزایش می دهد، بلکه خاک اطراف همچون عایقی طبیعی عمل کرده و گرمای مطبوعی را در ایام سرد سال در فضای داخلی حفظ می کند. بام این حمام تنها نیم متر از سطح زمین ارتفاع دارد و همین ویژگی، آن را در برابر زلزله نیز مقاوم ساخته است.

سفری به دل تاریخ با معماری چهارطاقی و گنبدهای شیشه ای

معماری حمام خانی از نوع چهارطاقی است و گنبدی مستطیل شکل بر فراز آن خودنمایی می کند. مساحت این بنا ۳۷۵ متر مربع بوده و دارای ۲۱ گنبد بزرگ و کوچک است که هر یک با ظرافت و هنرمندی خاصی طراحی شده اند. در بالای گنبدها، حفره هایی به نام «جام خانه» تعبیه شده که با شیشه های رنگی و محدب تزیین شده بودند؛ این حفره ها علاوه بر تأمین نور طبیعی، نقش مهمی در تهویه هوای داخل حمام ایفا می کردند. این بنا از بسیاری جهات شباهت زیادی به حمام گنجعلی خان کرمان دارد، هرچند در ابعادی کوچک تر ساخته شده است.

بخش های مختلف حمام؛ از سردینه تا گرمخانه

حمام خانی بستک از بخش های گوناگونی تشکیل شده که هر یک کاربرد خاص خود را داشته اند. پس از عبور از درب ورودی و راه پله، بازدیدکننده به فضای رختکن و حوض آب سرد می رسید. نمازخانه، راهروی میانی، گرمخانه عمومی و شاه نشین یا حمام خصوصی از دیگر بخش های این بنای تاریخی هستند. حوضچه های آب ولرم، آب گرم و آب سرد نیز در نقاط مختلف حمام تعبیه شده بودند تا افراد بتوانند بر اساس سلیقه خود از آنها استفاده کنند. همچنین فضای پشتیبانی شامل هیزمدان، تون و آتشگاه در پشت صحنه این مجموعه قرار داشته است.

سیستم گرمایشی هوشمند؛ گربه روها و دودکش های زیرزمینی

یکی از جذاب ترین بخش های حمام خانی بستک، سیستم گرمایشی هوشمند آن است. در ابتدا دود ناشی از آتش سوزی از دودکش های تعبیه شده روی دیوار خارج می شد، اما پس از شعله ور شدن کامل آتش، این دودکش ها مسدود می شدند. سپس دود و گرمای ناشی از احتراق از طریق شبکه ای به نام «گربه رو» در زیر حمام هدایت می شد. جالب اینجاست که ابعاد این مسیرها به گونه ای طراحی شده بود که یک انسان با حالت خمیده می توانست داخل آن رفته و آنها را تمیز کند. عبور دود گرم از زیر گرمخانه و بینه، فضای داخلی را به طور یکنواخت گرم می کرد و تجربه ای دلپذیر را برای استفاده کنندگان رقم می زد.

تأمین آب حمام؛ از برکه ها تا حیوانات باربر

آب مورد نیاز حمام خانی در گذشته از طریق برکه ها و آبگیرهای بزرگ و متعددی که در شهر و اطراف آن وجود داشت، تأمین می شد. آب از برکه ها به کمک حیوانات باربر حمل شده و به بخش های مختلف حمام منتقل می گردید. در فصل زمستان نیز آب با استفاده از آتش هیزم گرم شده و در اختیار اهالی قرار می گرفت. این سیستم تأمین آب، نشان دهنده برنامه ریزی دقیق و دانش بالای معماران و سازندگان این بنا در هماهنگی با شرایط اقلیمی منطقه است.

حمام خانی امروز؛ موزه ای برای شناخت فرهنگ و مردم بستک

حمام خانی بستک در سال ۱۳۷۷ با شماره ۲۲۱۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنای ارزشمند امروزه کاربری خود را تغییر داده و به عنوان موزه مردم شناسی بستک مورد استفاده قرار می گیرد. بازدید از این موزه فرصتی بی نظیر برای آشنایی با فرهنگ، آداب و رسوم و سبک زندگی مردم این خطه از سواحل جنوب ایران فراهم می آورد. حمامی که روزگاری محل شست وشو و استراحت مردم بود، امروز به محلی برای شناخت هویت و تاریخ این سرزمین تبدیل شده است.

حمام سیبه؛ هم تای کوچکتر در کوخرد

در شهرستان بستک، حمام دیگری مشابه این بنا وجود دارد که البته از نظر ابعاد کوچک تر است. این حمام که به «حمام سیبه» معروف است، در منطقه کوخرد واقع شده و از نظر معماری و شیوه ساخت، شباهت زیادی به حمام خانی دارد. وجود دو حمام زیرزمینی در یک منطقه، نشان دهنده رواج این سبک معماری در غرب استان هرمزگان و هوشمندی معماران محلی در تطبیق با شرایط آب وهوایی منطقه است.

نتیجه گیری

حمام خانی بستک نه تنها یک اثر تاریخی ارزشمند، بلکه گواهی زنده بر دانش و هنر معماران ایرانی در دوره قاجار است. معماری زیرزمینی، سیستم گرمایشی هوشمند، استفاده از مصالح بومی و توجه به جزئیات رفاهی، همگی دست به دست هم داده اند تا این بنا پس از ۱۵۰ سال همچنان پابرجا باشد و امروز به عنوان یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری استان هرمزگان شناخته شود. تبدیل این حمام به موزه مردم شناسی، فرصتی است برای نسل امروز تا از نزدیک با شیوه زندگی، فرهنگ و هنر گذشتگان خود آشنا شوند و ارزش های تاریخی این سرزمین را پاس بدارند.

سوالات متداول

آدرس دقیق حمام خانی بستک کجاست؟

حمام خانی بستک در شهر بستک، بخش مرکزی شهرستان بستک در غرب استان هرمزگان واقع شده و در جوار خانه تاریخی بنی عباسی قرار دارد.

حمام خانی بستک در چه تاریخی ساخته شده است؟

این حمام متعلق به دوره قاجار است و قدمتی حدود ۱۵۰ سال دارد. بنای آن به دستور محمدتقی خان صولت الملک بستکی، خان وقت بستک، ساخته شده است.

امکان بازدید از حمام خانی بستک وجود دارد؟

بله، این حمام هم اکنون به عنوان موزه مردم شناسی بستک فعالیت می کند و عموم مردم می توانند از آن بازدید کنند.